Σάββατο 26 Οκτωβρίου 2013

Πρέντραγκ Ματβέγιεβιτς: Να προστατεύσουμε το διαφορετικό όραμα για τον Μεσογειακό κόσμο

 Συνέντευξη του Predrag Matvejević στην © Defne Gursoy (Ντεφνέ Γκιουρσόϋ)


Στο βιβλίο «Bréviaire Mediterranéen» («Μεσογειακή Σύνοψη»), περιγράφετε ένα πολύ πλούσιο μωσαϊκό, αλλά γεμάτο από αντιφάσεις που μοιάζουν ανυπέρβλητες.
Η Μεσόγειος δείχνει την πραγματική της κατάσταση και δεν καταφέρει να γίνει ένα ενιαίο σχέδιο και εγχείρημα. Η βόρεια ακτή της εμφανίζει μια προφανή καθυστέρηση σε σχέση με το βόρειο τμήμα της Ευρώπης, ακριβώς όπως η νότια ακτή της υστερεί σε σχέση με την Ευρωπαϊκή ακτή της Μεσογείου. Η λεκάνη της Μεσογείου ως όλον συνδέεται δύσκολα με την Ηπειρωτική Ευρώπη.  
Κανείς δεν μπορεί να μιλήσει γι' αυτή τη θάλασσα ως όλον, χωρίς να υπογραμμίσει τα ρήγματα που την χωρίζουν, τις συγκρούσεις που την ξεσχίζουν: Σήμερα στην Παλαιστίνη, χθές στο Λίβανο, η Κύπρος, το Μαγκρέμπ [Μαρόκο - Αλγερία - Τυνησία], η Βαλκανική, η πρώην Γιουγκοσλαβία, οι συνέπειες από τους πολέμους, όπως αυτοί που έγιναν στο Αφγανιστάν ή στο Ιράκ. 
Η Μεσόγειος είναι εξοικειωμένη με φοβερές συγκρούσεις. Η νότια ακτή παραμένει αποτραβηγμένη στην άκρη, επιφυλατική, δύσπιστη, αφότου έζησε την εμπειρία της αποικιοκρατίας. Και οι δυό απέναντι ακτές της Μεσογείου ήταν πολύ πιο σημαντικές ως χαρτιά που παιζόταν στα παιχνίδια των στρατηγών, παρά ως χαρτιά που έρριχναν στο τραπέζι οι οικονομολόγοι. Όλα έχουν ήδη ειπωθεί γι' αυτήν την «Πρώτη θάλασσα», που έχει γίνει ένα απλό θαλασσινό στενό πέρασμα, για την ενότητά της και τις διαιρέσεις της, για την ομοιογένειά της και την ανομοιομορφία της. Γνωρίζουμε εδώ και πολύ καιρό αυτό που δεν είναι μια «πραγματικότητα για τον εαυτό της», ούτε μια «σταθερά»: Η Μεσόγειος ως σύνολο αποτελείται από πολλά υποσύνολα, που αμφισβητούν ή αρνούνται τις ενοποιητικές ιδέες και συλλήψεις. 
 

Σάββατο 28 Σεπτεμβρίου 2013

Οικο-οπισθοδρομισμός και οικολογική ανανέωση:
Η πράσινη επανάσταση

 του Ραλφ Φυκς 

Από το περιοδικό Blätter für deutsche und internationale Politik, τεύχος 8/2013, Αύγουστος 2013
 
Η συζήτηση για τις μετα-αναπτυξιακές κοινωνίες αρχίζει να ξεφεύγει απο την πραγματικότητα. Καμμιά κοινωνία δεν μπορεί να εξασφαλίσει το μέλλον της απλά και μόνον με αναδιανομή του υπάρχοντος πλούτου. Όποιος θέλει να διατηρήσει την κοινωνική δημοκρατία πρέπει να απαντήσει στο ερώτημα για την μελλοντική οικονομική βάση του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου. Βιώσιμη ανάπτυξη ή βιώσιμη συρρίκνωση - σ' αυτό το ερώτημα κρίνεται επίσης το μέλλον του κοινωνικού κράτους.  

Στις πρόσφατες εκδόσεις των «Blätter» δημοσιεύθηκαν κείμενα του Harald Welzer και των Edward και Robert Skidelsky [1], διαβάζοντας τα οποία δεν απέφυγα ένα αίσθημα deja vu («αυτό το έχω ξαναδεί»). Οι παραλληλισμοί με τις απαρχές της οικολογικής συζήτησης στη δεκαετία του 1970 και στις αρχές της δεκαετίας του 1980 είναι φανεροί: Αρχίζουν από την προειδοποίηση για τις καταστροφικές συνέπειες της διαρκούς οικονομικής μεγέθυνσης [2] και την κριτική του καταναλωτισμού ως μορφής αλλοτρίωσης [3], και φθάνουν μέχρι το αίτημα για αυτοσυγκράτηση ως αντι-πρότυπο στην επεκτατική νεωτερικότητα [4].
Γιατί αυτή η αναβίωση; Όταν η μεγάλη πολιτική φαίνεται ανίκανη ή απρόθυμη ν' αντιμετωπίσει αποτελεσματικά την παγκόσμια οικολογική κρίση, είναι δελεαστικό να εναποτίθεται κάθε ελπίδα στη δράση των πολιτών που ξεκινά από ηθικά κίνητρα και στην αντιστασιακή δυναμική των πρωτοβουλιών της βάσης. Και πραγματικά, βασικοί δείκτες δείχνουν να επιταχύνεται η διάβρωση των φυσικών θεμελίων της ζωής: Οι εκπομπές των αερίων θερμοκηπίου αυξάνονται από έτος σε έτος, η απώλεια γόνιμων εδαφών παίρνει μορφές απειλητικές, το πόσιμο νερό σε πολλές περιοχές του κόσμου γίνεται σπάνιος φυσικός πόρος, η ληστρική εκμετάλλευση των τροπικών δασών συνεχίζεται και ο κατάλογος των απειλούμενων ειδών του φυτικού και ζωικού βασιλείου γίνεται όλο και μεγαλύτερος. 

Κυριακή 26 Μαΐου 2013

Μέρος Γ' : Η υπόσχεση της προόδου, ο μαρξισμός και η οικολογία ως πολιτική

του Γιώργου Β. Ριτζούλη

 

 

 

Η αποκάλυψη των ορίων

Η σχέση του ανθρώπου προς τη φύση αποκαλύπτει περισσότερα για το κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο που τον εμπεριέχει, παρά η σχέση ανθρώπου προς άνθρωπο. Διότι ο «άνθρωπος» είναι η σχετική, ενώ η «φύση είναι η απόλυτη πραγματικότητα, είναι το πραγματικό πρόβλημα του ιστορικού ορίζοντα (Ernst Bloch). 18
Στο σημείο αυτό, είναι χρήσιμη η συζήτηση περί μερικότητας και ολικότητας, που συνδέεται στενά με το ζήτημα των οικολογικών ορίων της ανάπτυξης. 
Η αριστερά, από τις αρχές του διαλόγου της με την οικολογία ως πολιτική, συνήθιζε (και συνηθίζει) να την αντιμετωπίζει ως «μερική θεωρία» και το αντίστοιχο κοινωνικό κίνημα ως μερικό κίνημα. Φυσικά υπονοείται η αντίστοιχη ολικότητα που διεκδικεί η άλλη πλευρά (ο μαρξισμός ως «καθολική θεωρία», το κίνημα της αριστεράς ή το ταξικό κίνημα ως «καθολικό κίνημα»), επιδιώκοντας μία ιεράρχηση μέρους προς όλο. Μάλιστα, το έντονο υποκειμενικό στοιχείο και ο αποσπασματικός λόγος των αρχών του οικολογικού κινήματος, αποδόθηκαν σ' αυτό ακριβώς το χαρακτηριστικό του, στη μερικότητα.

 

Στην πραγματικότητα, η πολιτική οικολογία δυσκολεύεται να συναρθρωθεί σταθερά με την κοινωνική διαδικασία και τους κοινωνικούς αγώνες, όχι λόγω μερικότητας, αλλά για τον ακριβώς αντίθετο λόγο: Επειδή «περικλείει» μακροσκοπικά το κοινωνικό φαινόμενο, ορίζοντας τα τοπικά και χρονικά όρια μέσα στα οποία αυτό διαδραματίζεται. Επειδή ακριβώς το περικλείει μακροσκοπικά, αυτή η σχέση εγκλεισμού μπορεί να γίνεται αντιληπτή μόνον κάτω από κατάλληλες συνθήκες «ορατότητας» .

Η εξέλιξη των κοινωνιών, η ιστορία τους, αλλά και η επιστημονική τους μελέτη, έχουν νόημα μόνον μέσα στο συγκεκριμένο οικολογικό πλαίσιό τους - στο «οικοσύστημα γη». Ακόμη και ο μακροπερίοδος ιστορικός χρόνος, με τη διαδοχή των κοινωνικών σχηματισμών και τη διαδικασία των ταξικών αγώνων, υπάρχει ως μέρος μιας ευρύτερης φυσικής χρονικής διάρκειας, του χρόνου των οικοσυστημάτων. Αν δεν είμαστε πρόθυμοι ν' αποδεχθούμε ιστορικές θεωρίες που κινούνται στα πλαίσια της επιστημονικής φαντασίας, και στο βαθμό πού είμαστε υποχρεωμένοι να συμπεριλάβουμε στη σκέψη μας τις φυσικές προϋποθέσεις του κοινωνικού και ιστορικού φαινομένου, η ιστορία και η κοινωνική διαδικασία προϋποθέτουν το βιολογικό και οικολογικό υπόβαθρό τους. Οτιδήποτε άλλο είναι αφαίρεση - άλλοτε θεμιτή, άλλοτε αυθαίρετη.
Χρειάζεται βέβαια μία διευκρίνιση: Αυτή η τοπολογικά αντεστραμμένη σχέση, δεν συνεπάγεται μία νέα αντεστραμμένη σχέση μέρους προς όλο.

Παρά τη σχέση «εγκλεισμού», μέσα στον εγκλεισμένο χώρο του κοινωνικού υπάρχουν «οπές ελευθερίας»: Πεδία πού δεν διέπονται από τούς βιολογικούς και οικολογικούς νόμους. Αν και ή οικολογία ορίζει σε τελευταία ανάλυση το σύνολο των εξωτερικών προϋποθέσεων της κοινωνίας, δεν καθορίζει με αποκλειστικό τρόπο το εσωτερικό της, τη δομή και τη λειτουργία της. Όπως διευκρινίστηκε από την αρχή, η κοινωνία δεν είναι οικοσύστημα.
Ο διαχωρισμός με αδιαπέραστα στεγανά των πεδίων της γνώσης, κυρίως των λεγόμενων επιστημών του ανθρώπου από τις φυσικές επιστήμες, είχε ένα δυσβάστακτο τίμημα: Να εξαφανισθούν από το αναλυτικό πεδίο οι φυσικές προϋποθέσεις της ιστορικής εξέλιξης, με τελικό επακόλουθο την άγνοια του πραγματικού κόσμου ως όλου. Η απόλυτη κυριαρχία πάνω στη φύση και η αδιάκοπη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, με τη μορφή μιας τεχνικο - οικονομικής ουτοπίας (που αποδεικνύεται εντέλει δυσ-τοπία), είναι η απατηλή πρόταση εκείνων που αδυνατούν να διακρίνουν όρια, επειδή δεν διακρίνουν το όλον και αρκούνται σε μυωπική ακτίνα ορατότητας. 
               
Αναφερθήκαμε ήδη στις (φυσιολογικές) επιρροές επί της μαρξιστικής σκέψης, ιδίως των «επιγόνων» του Μαρξ, από προγενέστερες και σύγχρονες παραδόσεις, οι οποίες ανάγουν την κυριαρχία του ανθρώπου επί της φύσης ως ύψιστο μέσο για την επίτευξη της ευδαιμονίας, αν όχι και ως ηθικό καθήκον. Με τη βοήθεια κοινωνικών επιλεκτικών βαλβίδων, οι παραδόσεις αυτές γέμισαν ασφυκτικά τις ιδεολογικές αποσκευές της ιστορικής αριστεράς, ενώ άλλα, αντιλέγοντα στοιχεία της μαρξικής και μαρξιστικής σκέψης, «φιλτραρίστηκαν» και απομακρύνθηκαν. Δεν έγιναν ποτέ κτήμα του ιστορικού εργατικού κινήματος. Τα παραδοσιακά ρεύματα της αριστεράς (κομμουνιστικά, σοσιαλδημοκρατικά, και εξίσου οι ποικίλοι τύποι του αριστερισμού, όπως επίσης τα ελευθεριακά - αντιεξουσιαστικά ρεύματα), κατά την εποχή της ιστορικής αισιοδοξίας έγιναν απολογητές του παραγωγισμού και της χωρίς όρια ανάπτυξης. Αλλά και πολύ αργότερα δεν μπόρεσαν ν’ αντιληφθούν έγκαιρα την επέλαση των παραγωγικών δραστηριοτήτων της κοινωνίας  προς τα οικολογικά όρια πού περικλείουν την κοινωνία και την παραγωγή. Η θεωρία που προέρχεται από την μαρξιστική παράδοση είναι ακόμη και σήμερα, πολύ φτωχά εξοπλισμένη για να συνειδητοποιήσει σε βάθος και να πραγματευθεί το πρόβλημα αυτό.  
Αλλά είναι η ίδια η επέλαση προς τα περιβαλλοντικά όρια, αυτή που έκανε ορατή για πρώτη φορά - για όσους έχoυν διαυγή όραση - τη «σχέση εγκλεισμού» της κοινωνίας από το οικοσύστημα. ¨Οπως είδαμε, μόλις στο τέλος της δεκαετίας του 1960 άρχισε να συνειδητοποιείται αυτή η σχέση εγκλεισμού. Σε κοινωνικό φαινόμενο, αρχικά μειοψηφικό, κάποια στιγμή και σε κίνημα, εξελίχθηκε αργότερα. Ωστόσο, σε μεγάλες περιοχές του πλανήτη (όχι μακρινές, ακόμη και στην καθ’ ημάς Μεσογειακή Ευρώπη) όπως και σε σημαντικά κοινωνικά στρώματα, η διαδικασία αυτή είναι ακόμη πολύ ανώριμη - αν έχει αρχίσει. Για μία ακόμη φορά, κατά τη μαρξική διατύπωση, το είναι καθορίζει τη συνείδηση: Το σύστημα παραγωγής με την εξέλιξή του και η τροποποιημένη από αυτό κοινωνική δομή έγιναν ή υλική αφετηρία του οικολογικού κινήματος, και όχι οι αντιαναπτυξιακές και αντιβιομηχανικές ιδεολογίες, όπως ισχυριζόταν λίγα χρόνια πριν, ακόμη και μαρξιστές καθόλου δογματικοί. 
Μόνο με το υπερανεπτυγμένο βιομηχανικό κεφαλαιοκρατικό σύστημα προσεγγίσαμε τα οικολογικά όρια, ώστε κάποιοι μπόρεσαν να τα διακρίνουν. Όπως ήδη επισημάνθηκε, ο Μαρξ δεν θα μπορούσε στην εποχή του να γίνει θεωρητικός υποστηρικτής ή πολέμιος της πολιτικής οικολογίας. Όχι εξαιτίας δικής του έλλιπούς διορατικότητας, αλλά εξαιτίας της εποχής του. Το λογικό συμπέρασμα, τόσο για τους σημερινούς μαρξιστές, όσο και για τους οικολόγους, είναι ότι δεν μπορούν να τον επικαλούνται ως μάρτυρα για την επαλήθευση ή την απόρριψη της οικολογίας.
Τέλος, είναι προφανές ότι οι οικολογικοί περιορισμοί είναι ανεξάρτητοι από τη δομή της κοινωνίας και δεν μπορούν ν’ αλλάξουν ή να καταργηθούν με κοινωνικούς μετασχηματισμούς, μεταρρυθμίσεις ή επαναστάσεις. Εκείνο πού μπορεί ν’ αλλάξει είναι η κοινωνία και η λογική της παραγωγής, με τέτοιο τρόπο ώστε να συνυπάρχουν πιο αρμονικά με τη φύση. 

 

 

Εκκρεμεί η ανανεωμένη κριτική της Πολιτικής Οικονομίας

Αν και η οικολογία μπορεί να λειτουργεί οδηγητικά για ένα κίνημα χειραφέτησης μόνον όταν θέτει τον εαυτό της στο πλευρό μιας κριτικής κοινωνικής επιστήμης της χειραφέτησης (δηλαδή όταν εννοεί το αντικείμενό της σε σχέση με την κοινωνική κίνηση, ως μια από τις στιγμές της), ωστόσο η συζήτηση αυτής της κοινωνικής επιστήμης για τη χειραφέτηση του ανθρώπου είναι σε τελευταία ανάλυση μια συζήτηση για την οικολογία (Ludwig Trepl). 19
 
Εδώ και δύο δεκαετίες ζούμε ήδη την εποχή που εμφανίζονται μπροστά μας, ο ένας πίσω από τον άλλο, οι προειδοποιητικοί «μαύροι κύκνοι» της πολλαπλής κρίσης:20 Μετά την αποτυχία του κρατικά διευθυνόμενου «μεγάλου άλματος προς τον ουρανό» στις πρώην Ανατολικές χώρες, ακολούθησε σύντομα και δεύτερη επιβεβαίωση ότι οι θρίαμβοι του Homo oeconomicus είναι βραχύβιοι και εύθραυστοι, με τη διάψευση της ανορθολογικής οικονομικής ουτοπίας του «αόρατου χεριού»: Ότι δήθεν οι αγορές, χωρίς έξωθεν επεμβάσεις, αυτορρυθμίζονται, ισορροπούν ως κλειστό σύστημα. Ακόμη και αν υποθέσουμε ότι ισορροπούν μακροπρόθεσμα, «μακροπρόθεσμα θα έχουμε πεθάνει όλοι».21 Όμως κατά βάθος, όλοι ήδη γνωρίζουν ότι η πραγματική μεγάλη κρίση για τις κοινωνίες όλου του πλανήτη θα είναι η τρίτη και ερχόμενη, η κλιματική.  
Αν όλα αυτά αληθεύουν, ζητούμενο γίνεται και πάλι, όπως την περίοδο που γραφόταν το Κεφάλαιο, η ανανεωμένη κριτική της Πολιτικής Οικονομίας. Ωστόσο, σήμερα είναι πιά φανερό πόσο ανέφικτο και μη ρεαλιστικό είναι το εγχείρημα αυτό, αν δεν έχει ως ορίζοντα την Οικολογία. Χωρίς αυτήν, μπορεί ίσως ν’ αναζητά κανείς τη μία η την άλλη εκδοχή στα πλαίσια της οικονομίας, όχι όμως πλέον την κριτική της. Η ικανότητα του κεφαλαίου να καλύπτει με καταναλωτικά και φαντασιακά "πέπλα life style" τις κοινωνικές αντιθέσεις (με τις επιπτώσεις στο πεδίο των νοοτροπιών και της πολιτικής συμπεριφοράς), φαίνεται να έχει αποκλείσει την οδό της ριζικής αλλαγής, μέσω της όξυνσης των οικονομικών ταξικών αντιθέσεων, όπως την σκεφτόταν μια παραδοσιακή αριστερή στρατηγική. Εξ άλλου, οι σημερινές κοινωνίες, του ανεπτυγμένου κόσμου τουλάχιστον, έχουν ποικίλα και πολυπληθή στρώματα εργαζομένων, αλλά πουθενά δεν υπάρχει πιά το προλεταριάτο του 20ού αιώνα με τα βιωματικά και πολιτικά χαρακτηριστικά του. Η πολιτική ανατροπή ή ριζική μεταβολή του συστήματος, χωρίς μεγάλου εύρους κοινωνικές συμμαχίες και χωρίς ενσυνείδητες διαδικασίες σε αγώνα για την κατάκτηση της ηθικο-πολιτικής ηγεμονίας, αποδείχθηκε στις ανεπτυγμένες κοινωνίες (και όχι μόνον), απλή φαντασίωση. 

Μέρος Β' : Η υπόσχεση της προόδου, ο μαρξισμός και η οικολογία ως πολιτική

του Γιώργου Β. Ριτζούλη


 

 

Ο μαρξισμός στην υπηρεσία επίγειων θεών;

           

Υπάρχει μία αξιοσημείωτη παρατήρηση του Μάξ Χόρκχάιμερ (Horkheimer) και του Τέοντορ Αντόρνο (Adorno) στην εισαγωγή του πιό σημαντικού έργου της Φρανκφουρτιανής Κριτικής Θεωρίας, Η Διαλεκτική τού Διαφωτισμού5: «Η "πτώση" του σύγχρονου ανθρώπου δεν μπορεί να διαχωριστεί από την κοινωνική πρόοδο. Η αύξηση τής οικονομικής παραγωγικότητας δημιουργεί από τη μία μεριά τις συνθήκες για έναν καλύτερο κόσμο και από την άλλη προσφέρει στον τεχνικό μηχανισμό και στις κοινωνικές ομάδες πού τον έχουν υπό την κυριότητά τους μία φοβερή υπεροχή απέναντι στον υπόλοιπο πληθυσμό».


Στην παράδοση του εργατικού κινήματος του 19ου αιώνα, οι ιδέες που δεν εμπιστεύονταν τυφλά την πρόοδο και τα θετικά επακόλουθα του νέου κόσμου της μεγάλης βιομηχανίας, ήταν μειοψηφικές αλλά όχι απούσες. Κατηγορήθηκαν μάλιστα εντονότατα από τους ενδοπαραταξιακούς αντιπάλους τους, ως οπισθοδρομικές τάσεις επιστροφής στον προκαπιταλιστικό Μεσαίωνα. Στη Μεγάλη Βρετανία λόγου χάρη, το νεαρό εργατικό κίνημα επηρεαζόταν σε σημαντικό βαθμό όχι μόνον από σοσιαλιστικά ρεύματα εχθρικά προς τον μαζικό πολιτισμό της μεγάλης βιομηχανίας, που εξέφραζαν στοχαστές - καλλιτέχνες όπως ο Ουίλιαμ Μόρρις (William Morris) και ο Κάρολος Ντίκενς (Charles Dickens), αλλά και από το βαθύ ρεύμα ενός ηθικού αντικαπιταλισμού και αντιβιομηχανισμού, οι απαρχές του οποίου βρίσκονται στην πρώτη ρομαντική λογοτεχνική περίοδο, αμέσως μετά τη Γαλλική Επανάσταση. Η επίδραση των ρευμάτων αυτών άντεξε μέχρι την Βικτωριανή περίοδο, μια εποχή κατ΄ εξοχήν βιομηχανιστική και ιμπεριαλιστική. Είχε όμως και η εντελώς υλιστική αυτή εποχή τους μεγάλους διαφωνούντες και «αιρετικούς» της, όπως οι Μόρρις και Ντίκενς, αλλά και ο Ρόμπερτ Μπράουνινγκ (Robert Browning) ή ο Τζών Ράσκιν (John Ruskin). Μάλιστα ο δεύτερος, όπως και ο Μόρρις, επηρέασε σημαντικά το Βρετανικό εργατικό κίνημα στην αρχή της σταδιοδρομίας του. Στοιχεία κριτικής της "προόδου" εμφανίζονται κατά παράδοξο τρόπο ακόμη και στη σκέψη του Όσκαρ Ουάιλντ (Oscar Wilde), η οποία ακολουθεί το δικό του ατομιστικό αισθητισμό.6

 

Μετά τον θάνατο του Μαρξ και την εμφάνιση στη σκηνή των επιγόνων του, το εργατικό κίνημα - αν εξαιρέσει κανείς προς στιγμή ρεύματα που δεν ακολούθησαν την μαρξιστική παράδοση, όπως τα αντιεξουσιαστικά και αναρχοσυνδικαλιστικά - μετασχηματίσθηκε σιγά-σιγά στις δύο μεγάλες σχηματικές υποδιαιρέσεις που γνωρίσαμε αργότερα ως "επαναστατικό ρεύμα" (με σημαντικότερο μόρφωμα τον Μπολσεβικισμό) και "μεταρρυθμιστική" Σοσιαλδημοκρατία. Η ήδη επικλινής ισορροπία των πνευμάτων κατέρρευσε εντελώς: Η αριστερά όλων των αποχρώσεων έγινε ακραιφνώς «προοδευτική» και «αναπτυξιακή». Πόσοι άραγε από τους μείζονες επαναστατικούς μαρξιστές μετά το 1900 και ιδιαίτερα της μετα-Οκτωβριανής περιόδου, μέχρι και το 1939, συμμερίζονται την παράδοξη ανησυχία, ότι η τεχνο - οικονομική πρόοδος, στην πραγματικότητα μπορεί να είναι επίσης πτώση και παρακμή; Εκτός από τους εκπροσώπους της Σχολής της Φρανκφούρτης, ίσως με πρώτο διδάξαντα τον Βάλτερ Μπένγιαμιν (Benjamin), σπέρματα αυτής της απαισιοδοξίας διακρίνονται σε μερικούς του λεγόμενου εγελιανού μαρξισμού (κυρίως στον πολύ πρώιμο Georg Lukacs, μαθητή του Max Weber, λιγότερο στον Karl Korsch). Πρέπει όμως ν’ αναφερθεί και ο ιδιόμορφος αιρετικός Ερνστ Μπλόχ (Bloch), ο οποίος, χωρίς να είναι απαισιόδοξος, λέει με άλλη (εμφανώς μεσσιανική) γλώσσα, περίπου τα ίδια πράγματα.

Στην άλλη μεγάλη υποδιαίρεση της αριστεράς, τον μεταρρυθμιστική και εξελικτική Σοσιαλδημοκρατία, αξίζουν εκτενούς αναφοράς οι "αιρετικές" αποκλίσεις της λεγόμενης Αυστρομαρξιστικής Σχολής, με κυριότερους εκπροσώπους τον ¨Οττο Μπάουερ (Otto Bauer), τον Κάρλ Ρέννερ (Renner) και τον Mάξ Άντλερ (Adler). Χωρίς να είναι αντιαναπτυξιακοί, ούτε τόσο "ανήσυχοι" όπως οι προηγούμενοι, αμφισβήτησαν με συνέπεια μερικά από τα νέα προοδευτικά στερεότυπα του 20ου αιώνα, όπως την υπόθεση περί οικονομικής ή πολιτικής σταθερότητας και φιλολαϊκής προοδευτικότητας των συμπαγών μονοεθνικών κρατών σε σύγκριση με τις πολυεθνικές Ομοσπονδίες. Επίσης αμφισβήτησαν ριζικά την υπόθεση, ότι η οικονομική και τεχνολογική πρόοδος συνεπάγεται με νομοτελειακό τρόπο για τις κοινωνίες που επωφελούνται από αυτήν, πολιτισμική, ηθική και πολιτική πρόοδο. 

 

Σάββατο 25 Μαΐου 2013

Μέρος Α': Η υπόσχεση της προόδου, ο μαρξισμός και η οικολογία ως πολιτική

του Γιώργου Β. Ριτζούλη


Ήδη από τη δεκαετία του 1970, στις πρώτες απόπειρες διαλόγου με την οικολογική σκέψη, των κριτικών ρευμάτων της αριστεράς που προέρχονταν από την παράδοση του μαρξισμού, η συζήτηση, πριν από άλλα εμπόδια, προσέκρουε σε μεγάλες δυσκολίες συνεννόησης και σε παρεξηγήσεις για την ταυτότητα ή τις προθέσεις των συζητητών. Λόγου χάρη, ακόμη και σε ανοιχτά πνεύματα προερχόμενα από την παράδοση της αριστεράς, ήταν εμπεδωμένη η δηλητηριώδης υποψία, ότι αυτονόητα, η οικολογία βλέπει την κοινωνία ως μια μορφή οικοσυστήματος και ως ιεραρχημένο οικοσύστημα την αντιμετωπίζει. Ενώ στην άλλη πλευρά, επικρατούσε η εξίσου επίμονη υποψία ότι η ιστορική μαρξιστική αριστερά ως σύνολο και από συστάσεώς της, είναι το «κόμμα» που κατ’ εξοχήν υποστηρίζει και προωθεί ομοφώνως την χωρίς φραγμούς και όρια ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. 
              
Τις απαρχές τέτοιων παρεξηγήσεων, κυρίως τις «διαφορετικές γλώσσες» που γεννούν ασυνεννοησία, θα έπρεπε να τις αναζητεί κανείς σε όσα διαδραματίσθηκαν στην μακρά ιστορική πορεία της αριστεράς, αλλά και στο γεγονός ότι ο άλλος διαλεγόμενος, η οικολογία ως πολιτική, είχε ακόμη τότε την ηλικία, στην οποία υπερισχύει η ορμή του νεοφώτιστου. Τώρα η ιστορία έχει προχωρήσει ένα βήμα πιο πέρα: Θα ήταν αναχρονισμός και ελάχιστα χρήσιμο, ν’ ανοίξει πάλι η συζήτηση περί των «διαφορετικών πολιτικών γλωσσών». Στην πολιτική, όπως και σ' άλλα πράγματα, πριν ερευνηθούν τα (υποτιθέμενα) διαφορετικά γλωσσικά μέσα, καλό είναι να ερευνώνται οι διαφορετικοί σκοποί. Και αναμφίβολα, η μαρξιστική αριστερά και η οικολογία, όταν καθεμιά με τη σειρά της εμφανίσθηκε στον κόσμο ως αρθρωμένη πολιτική πρόταση, φιλοδοξούσαν να αντιμετωπίσουν διαφορετικές προκλήσεις μέσα σε διαφορετικές πραγματικότητες και να επιτύχουν διαφορετικούς στόχους.1 Ο κόσμος του όψιμου 20ού αιώνα δεν ήταν η Ευρώπη των μέσων του 19ου. 
          
Για να επανέλθουμε σε όσα αναφέρθηκαν για τη σχέση κοινωνίας και οικοσυστήματος: Είναι ορθό, ότι από θεωρητική άποψη, η οικολογία ως πολιτική, ενδιαφέρεται μεταξύ άλλων για τη θέση της κοινωνίας των ανθρώπων μέσα στα οικοσυστήματα και ως συνέπεια, εξάγει συμπεράσματα για την ίδια την κοινωνία ως κοινωνία. Όμως, υπάρχει πολύ μεγάλη απόσταση από αυτό, μέχρι να καταλήξει κανείς στη “φιλοδοξία” να κατανοεί την κοινωνία με βάση τους νόμους των οικοσυστημάτων ή ν’ αναλύει την πραγματικότητα των σημερινών κοινωνιών ως τρόπο εκδήλωσης αυτών των νόμων. Θα συμφωνούσαμε ίσως, ότι μία ανθρώπινη κοινωνία συγκροτημένη ως όλον από ιεραρχίες του τύπου «σαρκοφάγα - φυτοφάγα - φυτά», από «τροφικές αλυσίδες» και από «οικοθέσεις» που προσιδιάζουν σε ιδιαίτερες «κατηγορίες» ανθρώπων, μπορεί, ως "παρομοίωση", να θυμίζει κάπως την σημερινή. Αλλά δεν φταίνε γι' αυτό οι νόμοι των οικοσυστημάτων κι ακόμη λιγότερο φταίνε οι οικολόγοι. 
  
Ως προς την καχυποψία της άλλης, της νεότερης πλευράς, είναι παράδοξο να ισχυρίζεται κανείς, ότι ο ιδεολογικός και πολιτικός αστερισμός της αντικαπιταλιστικής αριστεράς, ο οποίος από την αρχή της εμφάνισής του διασχίζεται από βαθιές «εμφύλιες» διαιρέσεις, και σ’ όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα ήταν ένα κατ’ εξοχήν διηρημένο και εσωτερικά διαφιλονικούμενο πολιτικό στρατόπεδο, θα μπορούσε να έχει πεποιθήσεις που ομονοούν για το ζήτημα “φύση και κοινωνία”. Πρόκειται για ζήτημα που πάντοτε διαιρούσε τους φιλοσόφους και τους πολιτικούς στοχαστές, και συνεχίζει να τους διαιρεί εξίσου και σήμερα. Και πίσω του κρύβεται ένα ακόμη πιο διχαστικό ερώτημα: Προς τα πού κατευθύνεται ο ανθρώπινος πολιτισμός ως όλον (πνευματικός και επιστημονικός-τεχνικός), που μπορεί να κατευθυνθεί, που οφείλει να κατευθυνθεί;